Oct 1, 2016

lời nói vận vào ý tưởng

 Tác giả và tác phẩm

The language we use influences the way we think. 
Ngôn ngữ  mà chúng ta dùng ảnh hưởng lên cách suy nghĩ của ta.
Steven Pinker (Sinh 1954 - An American Professor of  Psycholinguistics đương thời)

Image result for dad and child
 Tác giả và tác phẩm
Tôi nghe hiện nay có nhiều người nói đại ý rằng đọc thơ thì đọc giả cũng cần nâng cao cảm xúc, phải là người đồng sáng tác với nhà thơ. Nếu vậy thì nhà thơ khoẻ ... quá. Làm sao cũng được. Gợi ý thôi và người đọc có quyền hiểu theo ý họ. Khoẻ re.Thật tình tôi không tin lắm những luận lý như vậy. Đành rằng nghe một bản nhạc, ngắm một bức tranh, ăn một tô phở chẳng người nào y hệt người nào. Nhưng mà, có cái gì đó rất chung chứ. Người đọc, người thưởng thức nếu có khác là khác khía cạnh nào đó thuộc tổng thể. Chứ họ không thể khác biệt với căn bản đại cương của tác phẩm. Những người thích tranh Picasso là thích ảnh hình lập thể. Tranh Vincent van Gogh tuyệt tác nơi đường nét loằng ngoằng tích chứa âm vang. Nhạc Chopin lằng đọng và thăng hoa tâm hồn. Truyện Kiều của Nguyễn Du là những vần thơ làm đẹp ngôn ngữ Việt.

 Theo kinh nghiệm, đọc giả chẳng sáng tạo gì được cả bài thơ của nhà thơ đã hoàn thành. Bài thơ hay, ngộ, bài thơ hợp với tâm cảnh của anh, thì anh yêu, anh mến. Bài thơ trúc trắc, trắc trở làm anh không hiểu, thì đa phần là đọc giả không ... đọc. Chứ sáng tác cái gì thêm bây giờ. Bộ áo quần đẹp làm tăng vẻ đẹp người mặc chứ người mặc họ khó có thể làm chuyện ngược lại. Cũng vậy, tô phở ngon thì ai ai thưởng thức cũng cảm thấy ngon . Họ cũng chẳng có thể biến tô phở thành tô cháo ... lòng. Chuyện bất khả dĩ. Tất nhiên, một nhành hoa hồng đẹp có thể qua tay người cắm trở thành một tác phẩm dưới cái nhìn khác nhau, nếu người cắm hoa khác nhau. Nhưng đấy lại là một thứ nghệ thuật khác. Nhành hoa hồng vẫn còn đó là hoa hồng. Còn nghệ thuật cắm hoa thuộc về entertainment. Cũng như từ ca khúc chuyển sang vở múa. Tài sáng tác của nhạc sĩ và tài trình bày của vũ sư căn bản khác nhau. Lĩnh vực rất khác nhau. Và khán giả gần như bất (hành) động  trong chuyện can dự vào sáng tác phẩm.

Tôi rất đồng ý quan niệm hiện nay về sáng tác, nói chung là về truyền đạt (communications). Truyền đạt cần minh bạch làm căn tính. Thi ca thuộc về văn chương. Chữ. Thi ca cũng có thể dùng truyền đạt, bày tỏ, bộc lộ nỗi niềm. Communication kỵ nhất là  misunderstanding gây hiểu nhầm. Anh làm thơ người đọc hiểu nhầm là do anh chứ không thể bảo người đọc nên sáng tạo và hiểu ... tốt hơn. Nhà tâm lý ngôn ngữ học Giáo Sư Steven Pinker cho rằng: chính lời nói vận vào ý tưởng. Điều này có vẻ trái với quan niêm trước đó: lời nói theo sau "tư duy". Có nhận thức rồi mới có lời nói. Nhận thức kém thì lời nói kém. Nhận thức cao siêu thì lời nói có ... trình độ. Thật ra, trong kinh nghiệm cuộc sống, nhiều lúc có người khoa bảng, bằng cấp cao nhưng lời nói vẫn có thể tầm thường.

Quan niệm  "lời ăn tiếng nói sẽ vận vào ý tưởng" trong thực tế cuộc sống thường thường bắt gặp. Những lời nói đẹp thường thường đem lại nhận thức thẩm mỹ cho người khác. Lời tẻ lạnh băng giá, khoan biết "ẩn dụ " bên trong thế nào, nó sẽ đem lại sự hiển nhiên làm tắt ngấm những mối tình nồng. Ngôn ngữ là tiếng nói bình dân, mà nó cũng là một khoa học. Một hệ thống diễn tả. Một nghệ thuật của cuộc sống. Những cấu trúc ngữ ngôn lệ thuộc sẽ đem lại kết quả xã hội nô lệ. Ngôn ngữ chuộng sự phân tranh, ăn thua, và rồi văn hoá "bún la cháo chửi" tất hiện sinh.

Lặng nghe lời nói như ru
Chiều xuân dễ khiến nét thu ngại ngùng
(Kiều, ND)

2 câu thơ đẹp. ND có dùng ẩn dụ rất tài tình nhưng không hề che mờ. Tôi nghĩ người nào đọc cũng thấy ra khuôn mặt xinh đẹp (và hơi lớ ngớ) của Nàng Kiều, khó mà nghĩ (hay sáng tạo thêm) cách nào khác. Thi ca là nghệ thuật văn hoá. Dùng văn để (biến, chuyển, cảm) hoá. Bài thơ hay khả dĩ dùng chữ để điều hoà lục dục thất tình được. Buồn nhưng không té quỵ, vui chẳng phải kiêu ngạo cuồng si, giận nhưng không háo sát. Nói chung là làm đẹp cuộc đời. Theo học giả Nguyễn Hiến Lê,  cái gì làm đời sống phong phú thêm thì cái ấy đẹp. Bài thơ là đứa con tinh thần của thi nhân. Và thi nhân buộc phải có trách nhiệm với đứa con của mình. Đứa con có thể kháu khỉnh, thông minh, có nhan sắc duyên tình hay không thì nhà thơ vẫn phải có ý chí cung ứng trách nhiệm. Anh không thể quăng bài thơ vào đời và  mong chờ nơi sự "đồng sáng tác" của đọc giả. Khó lắm, đọc giả mà, người ta chỉ đọc thôi. Người đầu bếp có trách vụ phải nấu ăn ngon. Thực khách không thể thêm bớt được gì vào món ăn đã dọn ra. Có người hỏi vặn: biết thế nào là ngon ? Tôi biết chứ, tôi và anh nếm qua là biết ngon ngay. Hơn nữa, chuyện nấu ăn ngon là chuyện của người nấu. Đó là hành trình, nghiệp, hay cuộc chơi của hắn. Là của tác giả.

As soon go kindle fire with snow, as seek to quench the fire of love with words
Ví như nhóm lửa bằng tuyết giá, lời nói cũng dập tắt sự nồng ấm của tình yêu
(William Shakespeare)