May 6, 2015

làm ngược lại


Nhiều người nghĩ rằng dịch văn chương như thơ, truyện, tiểu thuyết, kịch, từ Anh sang Việt thì bản tiếng Anh là chính, Việt văn là phụ . Và ngược lại, dịch Việt văn qua Anh thì Việt là bản chính.

Tôi nghĩ và làm ngược lại. Dịch một bài phú Trung Hoa qua Việt văn, với tôi, chính Việt văn mới là phần chính yếu. Cũng thế, dịch một bài thơ Mỹ sang Việt văn thì bài thơ Mỹ chỉ là phần phụ. Việt mới chính. Đọc bài thơ Mỹ, nếu có từ không hiểu, chỉ cần tra tự điển thì biết nghĩa của nó. Bài thơ vốn đã có sẵn, không thay đổi được. Nhưng, để thành bài thơ Việt (tương đương) thì ... thiên hình vạn trạng. 10 người dịch thì có 10 bản khác nhau. Đấy chính là vấn đề.

Vì thế, dịch từ tiếng nước khác qua Việt văn, dịch giả rất nên giỏi tiếng Việt. Chẳng những giỏi, nó còn cần nhiều yếu tố khác. Như sáng tạo, như văn phong riêng, từ vựng có nét riêng v.v... Những yếu tố này cộng lại, khả dĩ, mới làm cho bản dịch kha khá hoặc hay.
Tất nhiên, nếu dịch từ Việt văn sang Anh văn, bấy giờ Anh văn phải là ngôn ngữ thật lưu loát hoặc đặc biệt, độc đáo, thì hoạ hoằn bản dịch mới dễ lưu hành và có gía trị nào đó.

Dịch văn chương từ Anh qua Việt, ngoài giỏi Việt văn, còn phải có bản sắc riêng của dịch giả. 2 ông cùng dịch 1 truyện ngắn của Mỹ sang Việt văn mà đọc giả đọc vào thấy nó cũng na ná nhau thì hỏng. Na ná về từ vựng, cú pháp, kỹ thuật. Hỏng. Vì sao? Vì yếu tính của nghệ thuật là độc sáng. Nghe một ca khúc mới toanh mà có cảm giác rền rền đều đều nghe rồi đâu dó thì làm sao .Dịch, lý tưởng, cũng là một nghệ thuật, gọi là dịch thuật.

Một bài thơ 10 người dịch sang Việt văn thì có 10 bản dịch khác nhau. Tuy nhiên, mặc nhiên đã có 1 bản được xem là hay nhất. Thậm chí cái hay vượt qua mọi thời đại. Bản dịch Bình Ngô Đại Cáo, của Ngô Tất Tố là bản dịch sít sao và hay nhất từ xưa đến nay. Tỳ Bà Hành bản dịch bằng thơ song thất lục bát VN của Phan Huy Vình, coi nhu một tuyệt tác khác của văn chương. Ngọc Thứ Lang dịch Godfather là hay nhất, chưa ai thay thế được. Bà Ni Sư Trí Hải dịch Hermann Hesse tài tình. Nguyễn Hiến Lê dịch Cầu Nhiêm Khách gọi nhân vật đại mụi mụi (Hồng Phất Cô Nương) là Cô Nhớn thì quả thật trác tuyệt, rất VN.