Jan 30, 2015

culture, văn hoá 文化




Culture, văn hoá, giống nhau và những ngộ nhận

Chữ culture của Âu Mỹ có nhiều nghĩa, dịch sang tiếng Việt chỉ có 1 từ là văn hoá, do vậy sẽ hạn hẹp và gây ngộ nhận. Văn hoá có một từ nguyên là 文 văn . Chữ văn lại bao hàm một ý nghĩa khá rộng. Kể cả ý nghĩa của triết học. Cũng như chữ culture cũng gồm các từ nguyên là "cult" và "cultivation", nghĩa là sùng kính, tin tưởng và gieo trồng, giáo huấn.

Cái giống nhau giữa culture và văn hoá có lẽ là chúng có cùng 1 định nghĩa: "a set of values" một tập thành của giá trị. Người Việt hiểu văn hoá mặc nhiên là những gì tốt đẹp được thụ đắc từ giáo dục của nhà trường, xã hội và gia đình. Do từ nguyên chữ "văn". Không phải ngẫu nhiên một loạt các từ như văn minh, văn học, văn chương, văn hiến, văn nhân, văn vẻ ... đều có chung từ nguyên và đều mang ý nghĩa của giáo dục văn hoá nghệ thuật tốt đẹp. Và thường là có nghĩa lâu bền. Thí dụ đám hỏi đám cưới là một văn hoá, có tính cách bất biến.

Trong khi chữ culture của Âu Mỹ còn những nghĩa như: way of thinking, way of life, custom, belief, attitudes, practice v.v... Và culture hầu hết là giới hạn vào không gian và thời gian. Không gian như nhóm xã hôi, vùng, môi trường làm việc, nhóm sắc tộc, và thời gian thì có tính thay đổi nhanh. Tóm tắt, tôi thấy ít người VN nào hoạt động trong các ngành văn hoá giáo dục hay văn học, chú ý chuyện dịch thuật nầy. Người trong nước thì đội ngũ lý luận quá lớn nhưng gần như hoạt động theo chiều hướng chính trị, họ không "quan tâm" vấn đề dịch thuật (nghệ thuật phiên dịch) . Người ngoài nước thì đại đa số dùng theo trong nước hoặc đã có sẳn. Cho nên văn hoá là cứ văn hoá. Văn hoá chiến tranh cũng văn hoá. Văn hoá hiếp dâm cũng văn hoá. Chiến tranh căn bản là đánh ... võ, chứ văn cái gì.

Căn bản của văn hoá là niềm tin và đạo sống - beliefs and the ways of life. Vì thế, nếu bảo văn hoá tham nhũng căn cứ vào niềm tin và đạo sống thì khôi hài thật. Thì cứ xem như là người ta tin nhờ tam nhũng mà công việc sẽ trôi nhanh hơn (?), sự tin tưởng này lại vấp vào một hệ quả văn hoá khác ngăn cấm: luật pháp ! Còn như quý vị cho rằng phạm vi học thuật phải nghiên cứu đến nơi, tôi không có ý kiến. Tuy nhiên, nghiên cứu không thể đi vào vòng lẩn quẩn vô ích như vậy.

Trước đây, có vài nhà văn VN cho rằng người Việt có "văn hoá chưởi". Và nhờ vậy, người Việt sẽ ít đánh nhau hơn. Vì chưởi thật hay xong thì cũng nguội, đánh võ mồm thì khỏi đánh võ thật ... Nhưng rồi, theo thời gian đã chứng minh, càng tục tằn nhiều, chưởi rủa nhiều, lại càng đánh nhau nhiều. Không có gì cho thấy là chuyện sẽ ngược lại. Người Việt thì không tin là việc chưởi người là một tội phạm. Trong khi người Mỹ giới hạn nó bằng luật. Dễ thấy nhất là trong chổ làm, không được la ó  vào người khác yelling at somebody. La ó chưa phải là chưởi, nhưng không la lối lớn tiếng thì mặc nhiên sẽ không chưởi được.