Dec 8, 2014

unique vs doctrine

@ Nguyên Sa, thơ & triết

Tôi sẽ sang thăm em
Để những mớ tóc mầu củi chưa đun
Mầu gỗ chưa ai ghép làm thuyền
Lùa vào nhau nhóm lửa
Tôi sẽ sang thăm em
Để những ánh mắt mầu sao sáng tỏ
Hay đôi mắt mầu thóc đang xay
Mầu vàng khô pha lẫn sắc nâu gầy
Đừng nhớ nhung những ngày còn là lúa
Để lệ trắng như gạo mềm rơi trên tay

Nguyên Sa
(Trích, Tôi sẽ sang thăm em)

Nữ văn sĩ kiêm phê bình gia văn chương, bà Thuỵ Khuê đã rất tinh tường khi cho rằng nhà thơ Nguyên Sa đã "lồng triết trong văn thơ". Thơ, thời VNCH, có 1 đặc điểm là băn khoăn siêu hình, do trào lưu du nhập và dạy học triết Tây triết Đông lúc bấy giờ trong học đường các đại học ban văn chương và lớp 12 trung học. NS du học Pháp, học môn triết. Về VN mở trường tư dạy trung học, soạn sách giáo khoa dạy triết Tây. Say mê các nhà văn hiện sinh như J.P. Sartre, A. Camus.

Những nhà thơ như Nguyên Sa, Phạm Công Thiện, Tuệ Sỹ, Phạm Thiên Thư, Tô Thuỳ Yên, Thanh Tâm Tuyền, làm thơ lồng triết một cách tài tình. Cái hay của họ khác với người là: thơ vẫn là thơ chứ không phải triết. Hay nói đúng hơn, phần triết đã hội nhập được vào thơ. Tài tình.
Bài thơ trên của Nguyên Sa dùng từ vựng rất riêng và rất mới. Cái riêng và mới đó lại khá ... cũ . Cũng cũi lửa, lúa, thóc, sắc nâu gầy ... thế thôi. Có lẽ nhờ vậy, thơ NS mới nhưng không xa xôi. Triết phương Tây, mà vẫn tình tứ gần gũi thân mật.

@ Trong văn học, cái khuôn chủ nghĩa là dở nhất

Có lẽ văn hoá và chủ nghĩa (主 义, doctrine), là 2 từ được dùng nhiều ở VN từ sau 75 đến nay. Văn hoá ẩm thực, văn hoá ứng xử, văn hoá phong bì, văn hoá tại chức. Chủ nghĩa xã hội, chủ nghĩa tư bản, chủ nghĩa cá nhân, chủ nghĩa anh hùng, chủ nghĩa hư vô, chủ nghĩa hiện thực.
Dùng nhiều, nói nhiều, viết nhiều vậy thôi. Chứ thực tế thì lại mịt mùng không rõ ràng. Chỉ cần đặt câu hỏi cho một hội nghị "khoa học": VC hiện tại là chủ nghĩa tư bản hay chủ nghĩa cộng sản? Tôi bảo đảm sẽ nổ ra một cuộc tranh cãi triền miên bất phân thắng bại ngay !

Thời VNCH, tôi còn nhớ, trong nhà trường, ngoài xã hội, trong văn chương, ít nghe chủ nghĩa này nọ lắm. Thời chiến mà. Cũng không lâu, 20 năm thôi. Giặc đến nhà thì đánh. Theo và yêu chuộng tự do kiểu Âu Mỹ. Văn học thì khá có tinh thần khai phóng. Vậy thôi .Mấy ông văn nghệ sĩ nổi danh, trong nhóm Sáng Tạo chẳng hạn, như Mai Thảo, Doãn Quốc Sỹ, Thanh Tâm Tuyền, Tô Thuỳ Yên thì họ có theo "chủ nghĩa cá nhân" individualism hay không ? Chắc là có. Mà, họ có theo "chủ nghĩa tập thể" collectivism hay không ? Hình như cũng có chứ. Mai Thảo được coi như người trọng tình bằng hữu văn nghệ, Doãn Quốc Sỹ là nhà giáo được nhiều người kính trọng và yêu mến, TTT và TTY là các quân nhân, vậy thì họ chẳng sống theo tập thể thì là gì?

Theo tôi, chủ nghĩa trong văn học, nếu có, cũng chỉ là chuyện thứ yếu. Hạng B thôi. Cái đáng nói là sự độc sáng - unique của mỗi tác giả. Không phải sao? Ngay 4 ông kể trên, tuy là ngồi chung bàn Sáng Tạo, thì cũng là 4 khung trời khác biệt nhau rồi. Riêng, một mình một cõi.